Νέα ευρωπαϊκή μελέτη αξιολογεί πώς τα Στρατηγικά Σχέδια της ΚΑΠ 2023-2027 μπορούν να βελτιώσουν την οργανική ουσία, να μειώσουν τη διάβρωση και να ενισχύσουν τη βιωσιμότητα της γεωργίας.

Η υγεία του εδάφους αποτελεί θεμέλιο για τη βιώσιμη γεωργία και την επισιτιστική ασφάλεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Παρά τη σημασία του, η κατάσταση των ευρωπαϊκών εδαφών προκαλεί ανησυχία: σύμφωνα με το EU Soil Observatory, περίπου 62% των εδαφών στην ΕΕ δεν βρίσκονται σε καλή κατάσταση και επηρεάζονται από διαδικασίες υποβάθμισης όπως η διάβρωση, η απώλεια οργανικής ουσίας και η συμπίεση.

Στο πλαίσιο αυτό, η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) για την περίοδο 2023-2027 αποτελεί βασικό εργαλείο για την προστασία και αποκατάσταση των γεωργικών εδαφών. Μια πρόσφατη μελέτη του EU CAP Network με τίτλο “Rough estimate of the soil protection potential of the CAP Strategic Plans over the 2023-2027 period” επιχειρεί να εκτιμήσει την πιθανή συμβολή των Στρατηγικών Σχεδίων της ΚΑΠ (CAP Strategic Plans – CSPs) στη βελτίωση της υγείας των εδαφών.

Πώς αξιολογήθηκε η συμβολή της ΚΑΠ

Η μελέτη ανέπτυξε μια μεθοδολογία για την ποσοτική εκτίμηση της επίδρασης των παρεμβάσεων της ΚΑΠ στην υγεία του εδάφους. Η ανάλυση βασίστηκε σε έξι βασικούς δείκτες, οι οποίοι αποτυπώνουν σημαντικές φυσικές και χημικές ιδιότητες του εδάφους:

• περιεκτικότητα σε οργανικό άνθρακα
• αποθέματα αζώτου στο έδαφος
• ικανότητα συγκράτησης νερού
• πυκνότητα ή συμπίεση του εδάφους
• απώλειες αζώτου μέσω έκπλυσης και απορροής
• διάβρωση του εδάφους από το νερό

Για κάθε γεωργική πρακτική που υποστηρίζεται από τα Στρατηγικά Σχέδια της ΚΑΠ, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν δεδομένα από τη JRC Farming Practices Evidence Library, μια βάση δεδομένων που συγκεντρώνει επιστημονικές μελέτες σχετικά με τις επιπτώσεις των γεωργικών πρακτικών στο περιβάλλον.

Η μεθοδολογία ακολούθησε τέσσερα βασικά βήματα:

1. αναγνώριση των παρεμβάσεων της ΚΑΠ και των προτύπων GAEC που επηρεάζουν το έδαφος
2. αντιστοίχιση αυτών των παρεμβάσεων με συγκεκριμένες γεωργικές πρακτικές
3. εκτίμηση της έκτασης εφαρμογής των πρακτικών αυτών
4. υπολογισμός της συνολικής επίδρασης με βάση συντελεστές που αποτυπώνουν την περιβαλλοντική τους επίδραση

Η προσέγγιση εφαρμόστηκε σε 13 κράτη-μέλη της ΕΕ, ώστε να καλυφθεί ένα ευρύ φάσμα εδαφοκλιματικών συνθηκών: Τσεχία, Γερμανία, Δανία, Ελλάδα, Ισπανία, Φινλανδία, Ουγγαρία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Λετονία, Ολλανδία, Πολωνία και Ρουμανία.

Πρακτικές που συμβάλλουν περισσότερο στην υγεία του εδάφους

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι αρκετές γεωργικές πρακτικές έχουν σημαντική δυναμική για τη βελτίωση των εδαφικών ιδιοτήτων, ιδιαίτερα όταν εφαρμόζονται σε μεγάλες εκτάσεις.

Μεταξύ των πρακτικών με τα μεγαλύτερα οφέλη περιλαμβάνονται:

• διατήρηση φυτικών υπολειμμάτων στο χωράφι, που ενισχύει τη δομή και τη γονιμότητα του εδάφους
• καλλιέργεια φυτών κάλυψης (cover crops) που συμβάλλουν στην αύξηση των αποθεμάτων αζώτου
• χρήση βιοάνθρακα (biochar) για βελτίωση της συγκράτησης νερού
• ζώνες ανάσχεσης (buffer strips) που μειώνουν τη διάβρωση και την έκπλυση θρεπτικών στοιχείων
• μικτές καλλιέργειες και αμειψισπορά, οι οποίες αυξάνουν τον οργανικό άνθρακα του εδάφους

Οι πρακτικές διαχείρισης εδάφους, όπως η περιορισμένη κατεργασία και η διατήρηση φυτικής κάλυψης, εμφανίζονται να συμβάλλουν ιδιαίτερα στη βελτίωση πολλών από τους δείκτες υγείας του εδάφους.

Ο ρόλος των παρεμβάσεων της ΚΑΠ

Η μελέτη επισημαίνει ότι οι eco-schemes (οικολογικά καθεστώτα) έχουν σημαντικό δυναμικό για τη βελτίωση της υγείας των εδαφών, καθώς ενθαρρύνουν την υιοθέτηση βιώσιμων γεωργικών πρακτικών.

Επιπλέον, θετική επίδραση φαίνεται να έχουν:

• οι περιβαλλοντικές και κλιματικές δεσμεύσεις (ENVCLIM – Environmental, Climate-related and Other Management Commitments )
• οι συνδεδεμένες ενισχύσεις σε πρωτεϊνούχες καλλιέργειες, οι οποίες συμβάλλουν στη βελτίωση της γονιμότητας του εδάφους
• οι επενδύσεις σε γεωργικές πρακτικές φιλικές προς το περιβάλλον

Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης οι υποχρεωτικές απαιτήσεις Πρότυπα Καλής Γεωργικής και Περιβαλλοντικής Κατάστασης (ΚΓΠΚ) ή GAEC (Good Agricultural and Environmental Conditions) , όπως:

• GAEC 5 – διαχείριση κατεργασίας εδάφους
• GAEC 6 – ελάχιστη κάλυψη του εδάφους σε ευαίσθητες περιόδους
• GAEC 7 – αμειψισπορά

Ιδιαίτερα η αμειψισπορά εκτιμάται ότι συμβάλλει σημαντικά στην αύξηση της οργανικής ουσίας του εδάφους.

Πρώτα ποσοτικά αποτελέσματα

Η ανάλυση δείχνει ότι οι παρεμβάσεις των Στρατηγικών Σχεδίων της ΚΑΠ μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντικές βελτιώσεις σε βασικούς δείκτες εδαφικής υγείας. Για παράδειγμα:

• η περιεκτικότητα σε οργανικό άνθρακα στα γεωργικά εδάφη εκτιμάται ότι μπορεί να αυξηθεί έως και 1,59% ετησίως σε ορισμένα κράτη-μέλη
• τα αποθέματα αζώτου στο έδαφος μπορούν να αυξηθούν σημαντικά, με ορισμένες χώρες να φτάνουν έως 4,81% ετήσια αύξηση
• παράλληλα καταγράφεται σημαντική μείωση της διάβρωσης και των απωλειών θρεπτικών στοιχείων.

Οι επιπτώσεις αυτές διαφέρουν σημαντικά μεταξύ χωρών, γεγονός που αντικατοπτρίζει τις διαφορετικές γεωργικές πρακτικές, τα εδαφολογικά χαρακτηριστικά και τις εθνικές στρατηγικές.

Συμπεράσματα και επόμενα βήματα

Η μελέτη καταδεικνύει ότι τα Στρατηγικά Σχέδια της ΚΑΠ μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη βελτίωση της υγείας των ευρωπαϊκών γεωργικών εδαφών. Ωστόσο, τα αποτελέσματα αποτελούν πρώτες προσεγγιστικές εκτιμήσεις, καθώς βασίζονται κυρίως σε προγραμματισμένα δεδομένα και όχι στην πραγματική εφαρμογή των μέτρων από τους αγρότες.

Για πιο ακριβείς αξιολογήσεις στο μέλλον θα απαιτηθούν:

• δεδομένα σχετικά με την πραγματική υιοθέτηση των μέτρων
• καλύτερη παρακολούθηση της κατάστασης των εδαφών
• περαιτέρω ανάπτυξη επιστημονικών βάσεων δεδομένων και εργαλείων αξιολόγησης.

Η έρευνα αυτή αποτελεί ένα πρώτο βήμα προς τη δημιουργία ενός πιο ολοκληρωμένου συστήματος παρακολούθησης της υγείας των εδαφών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Πηγή

EU CAP Network supported by European Evaluation Helpdesk for the CAP